หลังเสี่ยง HIV PEP ต้องเริ่มให้เร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังเหตุที่อาจสัมผัสเอชไอวี ไม่ควรรอให้ครบ 72 ชั่วโมง เพราะยิ่งเริ่มเร็ว ยิ่งมีโอกาสช่วยป้องกันได้ดี หากเหตุเพิ่งเกิด ให้ติดต่อห้องฉุกเฉินหรือคลินิกที่ให้ PEP ตอนนี้ แม้ยังไม่รู้สถานะของอีกฝ่าย
PEP เป็นยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้อสำหรับเหตุฉุกเฉิน ไม่ใช่ยารักษาเอชไอวีและไม่ใช่ PrEP ที่ใช้ป้องกันล่วงหน้า ผู้ให้บริการจะประเมินเหตุการณ์ ตรวจเบื้องต้น และเลือกสูตรยาที่เหมาะกับคุณ
หลังเสี่ยง HIV แบบไหนควรขอประเมิน PEP
- ถุงยางแตก หลุด หรือไม่ได้ใช้ถุงยางระหว่างมีเพศสัมพันธ์
- ใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดร่วมกัน
- เลือดหรือสารคัดหลั่งที่อาจมีเชื้อสัมผัสแผล เยื่อบุตา ปาก หรืออวัยวะเพศ
- ถูกล่วงละเมิดทางเพศ
- เกิดอุบัติเหตุจากเข็มหรือของมีคมในการทำงาน
ไม่ใช่ทุกเหตุการณ์ต้องใช้ PEP แต่ไม่ควรตัดสินเองจนเสียเวลา หน่วยบริการจะดูชนิดการสัมผัส เวลาที่เกิดเหตุ สารคัดหลั่ง บาดแผล วิธีป้องกัน และข้อมูลของอีกฝ่ายเท่าที่มี โดยไม่จำเป็นต้องตามหาอีกฝ่ายหรือรอผลตรวจก่อนเดินทางไป
ระหว่างเดินทางไปคลินิก ควรทำอะไร
- จดเวลาที่เกิดเหตุให้ใกล้เคียงที่สุด
- ล้างผิวหนังหรือแผลด้วยน้ำและสบู่อย่างอ่อนโยน
- หากเข้าตาหรือเยื่อบุ ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือ
- เตรียมรายชื่อยา โรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา และข้อมูลสิทธิรักษาเท่าที่มี
- โทรแจ้งหน่วยบริการว่าเป็นเหตุขอประเมิน PEP ภายใน 72 ชั่วโมง เพื่อไม่เข้าคิวทั่วไป
อะไรไม่ควรทำหลังเสี่ยง
- ไม่สวนล้างช่องคลอดหรือทวารหนัก และไม่ใช้แอลกอฮอล์ น้ำยาฆ่าเชื้อ หรือสารเคมีรุนแรง
- ไม่บีบ กรีด หรือทำให้แผลเลือดออกเพิ่ม
- ไม่รอดูอาการ เพราะเอชไอวีระยะแรกอาจไม่มีอาการ
- ไม่ซื้อยาต้านหรือใช้ยาของผู้อื่น
- ไม่รอผลตรวจของอีกฝ่ายหากทำให้เริ่ม PEP ช้า
การอาบน้ำ ปัสสาวะ หรือสวนล้างหลังมีเพศสัมพันธ์ไม่สามารถป้องกันเอชไอวีได้ และการขัดล้างแรงอาจทำให้เนื้อเยื่อระคายเคืองมากขึ้น
PEP ต้องกินนานแค่ไหน
แนวทางทั่วไปใช้ PEP ต่อเนื่อง 28 วัน แต่สูตรยา เวลาใช้ และการจัดการเมื่อลืมยาต้องยึดตามแผนจากหน่วยบริการ อย่าลดจำนวนยา แบ่งยาให้ผู้อื่น หรือหยุดก่อนครบเพราะรู้สึกดี
หากอาเจียน ลืมยา ยาหาย หรือยาใกล้หมด ให้ติดต่อหน่วยบริการพร้อมบอกชื่อยาและเวลาที่ใช้ครั้งล่าสุด ไม่ควรกินเพิ่มเป็นสองเท่าหรือเดาคำตอบจากสูตรของคนอื่น
ต้องตรวจเอชไอวีก่อนหรือหลัง PEP ไหม
ต้องมีการตรวจเริ่มต้นและตรวจติดตามตามวันที่หน่วยบริการกำหนด ผลตรวจวันแรกใช้ดูสถานะก่อนเหตุนี้ แต่ยังไม่สามารถยืนยันเหตุที่เพิ่งเกิดได้ทั้งหมด การใช้ PEP อาจมีผลต่อแผนและชนิดการตรวจ จึงไม่ควรกำหนดวันตรวจเองจากตารางทั่วไป
หากอยากเข้าใจช่วงตรวจ อ่าน Window Period ของการตรวจเอชไอวี แต่ให้ยึดวันนัดจากคลินิกสำหรับเหตุการณ์นี้
ผลข้างเคียงควรรับมืออย่างไร
บางคนอาจคลื่นไส้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือถ่ายเหลว อาการส่วนใหญ่มักจัดการได้ ให้ติดต่อคลินิกหากอาการรบกวนการกินยา ไม่ควรหยุดยาเอง
หากหายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม เป็นลม ผื่นรุนแรง ตัวหรือตาเหลือง ปัสสาวะน้อยมาก อาเจียนจนกินน้ำไม่ได้ หรือมีอาการรุนแรง ให้ไปฉุกเฉิน
ระหว่างใช้ PEP ป้องกันเหตุซ้ำอย่างไร
PEP ไม่ได้ให้การป้องกันต่อเนื่องสำหรับเหตุใหม่ทุกครั้ง ใช้ถุงยางและอุปกรณ์ฉีดชิ้นใหม่ ไม่บริจาคเลือด และทำตามคำแนะนำของหน่วยบริการจนตรวจติดตามครบ หากมีเหตุใหม่ระหว่างใช้ยา ให้ติดต่อคลินิกทันที เพราะอาจต้องปรับแผนและวันตรวจ
อ่านวิธีรับมือเมื่อ ถุงยางแตก เพื่อเตรียมแผนป้องกันครั้งต่อไป
ถ้ามีเหตุเสี่ยงบ่อย ควรใช้ PrEP ไหม
PrEP เป็นการป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อและอาจเหมาะกว่าสำหรับผู้ที่ต้องการการป้องกันต่อเนื่อง ไม่จำเป็นต้องรอให้ใช้ PEP หลายครั้งจึงถามได้ หน่วยบริการสามารถวางแผนเปลี่ยนจาก PEP ไป PrEP โดยไม่ให้การป้องกันขาดช่วง
ดูภาพรวมได้ที่ PrEP ป้องกันเอชไอวี
หากถูกล่วงละเมิดทางเพศ
เหตุการณ์ไม่ใช่ความผิดของคุณ ไปโรงพยาบาลหรือศูนย์ช่วยเหลือโดยเร็วเพื่อรับการดูแล PEP การคุมกำเนิดฉุกเฉิน การตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และการเก็บหลักฐานหากต้องการ คุณสามารถขอผู้ให้บริการหรือผู้ติดตามที่ทำให้รู้สึกปลอดภัย และเลือกรับบริการเท่าที่พร้อมได้
คำถามที่พบบ่อย
ผ่านไป 70 ชั่วโมง ยังควรไปไหม
ควรไปทันที เพราะยังอยู่ในช่วงไม่เกิน 72 ชั่วโมง อย่ารอให้ครบกำหนด
เกิน 72 ชั่วโมงแล้ว ไม่ต้องทำอะไรใช่ไหม
ยังควรติดต่อหน่วยบริการเพื่อประเมิน ตรวจตามช่วงเวลาที่เหมาะ ดูแลโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์หรือการตั้งครรภ์ และวางแผน PrEP หากมีโอกาสสัมผัสเชื้ออีก
ตรวจอีกฝ่ายเป็นลบแล้วหยุด PEP เองได้ไหม
ไม่ควรหยุดเอง เพราะต้องดูชนิดการตรวจ ช่วงเวลาที่ตรวจ และข้อมูลอื่น ให้หน่วยบริการเป็นผู้ยืนยันแผน
PEP ป้องกันได้ 100% ไหม
ไม่ควรรับประกัน 100% การเริ่มเร็ว ใช้ยาครบ และตรวจติดตามช่วยเพิ่มโอกาสป้องกันได้ดีที่สุด
สรุป
หลังเหตุที่อาจสัมผัสเอชไอวี ให้ขอประเมิน PEP ทันทีและไม่เกิน 72 ชั่วโมง ไม่รออาการ ไม่สวนล้าง และไม่ซื้อยากินเอง ใช้ยาตามแผน 28 วัน ติดต่อคลินิกเมื่อมีปัญหา และตรวจติดตามตามนัด หากเกิดเหตุบ่อยสามารถถามเรื่อง PrEP ได้โดยไม่ต้องรอให้เสี่ยงอีก
